Udar mózguProfilaktyka i leczenie udaru mózgu

Udar mózgu stanowi trzecią co do częstości przyczynę zgonów na świecie. Udar jest jednocześnie pierwszą przyczyną trwałego inwalidztwa, głównie u osób po 60. roku życia, co stwarza znaczne obciążenie finansowe i stanowi rosnący problem społeczny. Jest to choroba przede wszystkim ludzi w podeszłym wieku; jej częstość znacznie narasta powyżej 65 - 70 lat. Jak się przewiduje, problem wzrostu częstości udaru i jego skutków społecznych, biologicznych, kulturowych będzie narastał w czasie najbliższych 25 lat — z jednej strony ze względu na starzenie się ludności, z drugiej zaś — w wyniku narastania zagrożeń wystąpienia udaru, czyli tzw. czynników ryzyka. W Polsce od wielu lat obserwujemy wyższe, w porównaniu do krajów Europy Zachodniej, USA i Japonii, niekorzystne wskaźniki epidemiologiczne udaru mózgu. Zwłaszcza złe są wskaźniki tzw. wczesnej, to znaczy występującej w czasie jednego miesiąca od początku udaru, śmiertelności w udarze niedokrwiennym. Wśród ludności polskiej zaznaczone jest również - co istotne - współistnienie groźnych dla życia chorób u pacjentów z udarem mózgu. Wywiera to znaczny i niekorzystny wpływ na rokowanie. Czynnikami sprzyjającymi wystąpieniu udaru (czynnikami ryzyka udaru) mózgu są : wiek i płeć męska - są to tzw. niemodyfikowalne czynniki ryzyka, tzn. te, na które nie mamy wpływu. Występują jednakże czynniki ryzyka, na które możemy - przynajmniej powinniśmy próbować - wpływać, tak aby zmniejszyć możliwość wystąpienia choroby. Są to w pierwszej mierze nadciśnienie tętnicze, cukrzyca i takie choroby serca, jak : migotanie przedsionków, świeży zawał serca, kardiomiopatia przerostowa i zapalenie wsierdzia, a także takie stany chorobowe jak : otyłość, zapalenie naczyń i niektóre choroby krwi. Również palenie tytoniu i spożywanie dużych ilości alkoholu zwiększa ryzyko wystąpienia udaru mózgu.
W Polsce wspomniane czynniki ryzyka występują często w zwielokrotnieniu : znaczna jest częstość nałogowego palenia tytoniu i codziennego spożywania alkoholu, nadciśnienia tętniczego (często nieleczonego), otyłości, za którą w dużej mierze odpowiedzialne są złe nawyki żywieniowe. Wyraźnie wyższa niż w państwach Europy Zachodniej jest również częstość migotania przedsionków i takiego schorzenia mięśnia sercowego jak kardiomiopatia przerostowa. Cechą wyróżniającą wpływ czynników ryzyka udaru w Polsce jest mnogość ich występowania u jednego chorego. Powyższe zjawiska sprawiają, że pacjent w ostrym okresie udaru mózgu pozostaje w istotnie cięższym stanie zdrowia niż jego rówieśnik tej samej płci z Europy Zachodniej, Kanady, Australii czy USA. Dlatego tak ważne jest kontrolowanie tych czynników i zmniejszanie ich wpływu poprzez zarówno odpowiednie leczenie (np. nadciśnienia czy cukrzycy), jak i prowadzenie właściwego trybu życia, w którym musi znaleźć się czas na sport i przygotowywanie zdrowych posiłków, a nie powinno go być na palenie papierosów. W warunkach polskich chory z objawami udaru mózgu powinien być leczony w szpitalu. W postępowaniu lekarskim w udarze jednym z najbardziej istotnych czynników jest czas. Dlatego ważne jest, aby przy wystąpieniu pierwszych objawów udaru mózgu jak najszybciej zawiadomić lekarza i przewieźć chorego do szpitala, najlepiej na oddział neurologiczny. Objawy takie, jak : osłabienie siły kończyny (górnej lub dolnej), drętwienie kończyny, osłabienie wzroku (zwłaszcza w jednym oku), trudności w mówieniu lub rozumieniu mowy, nagłe pojawienie się zawrotów głowy i zaburzeń chodzenia powinny skłaniać do natychmiastowego wezwania lekarza pogotowia ratunkowego.
Po udarze mózgu, po wypisaniu ze szpitala, w warunkach domowych chory powinien być - w miarę istniejących potrzeb — rehabilitowany zarówno w zakresie zaburzeń siły kończyn i poruszania się, jak i trudności w mówieniu i rozumieniu mowy. Ważne jest także kontrolowanie — z pomocą lekarza — chorób i stanów chorobowych mogących spowodować nawrót udaru mózgu (nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroby krwi i serca) i zażywanie - do końca życia - leków zmniejszających agregację płytek krwi, a przez to usprawniających przepływ krwi w tętnicach, zwłaszcza małych, mózgu. W polskich warunkach najpowszechniejszym takim lekiem jest kwas salicylowy pod postacią takich preparatów jak aspiryna czy polopiryna.

Udar niedokrwienny (tzw. zawał mózgu) spowodowany jest przez nagłe upośledzenie przepływu krwi przez naczynia mózgowe doprowadzające krew do mózgu, najczęściej wskutek zakrzepu w obrębie zwężonego przez miażdżycę naczynia lub zatoru pochodzenia sercowego (np. w przebiegu migotania przedsionków). Prowadzi to w ciągu kilku minut do nieodwracalnej śmierci neuronów w obszarze upośledzonego krążenia mózgowego, a wokół ogniska martwicy - do tzw. strefy umiarkowanego niedokrwienia. Poznanie zmian patologicznych zachodzących w tej strefie stwarza szansę na zahamowanie niekorzystnych zjawisk biochemicznych i zmniejszenie następstw udaru. W związku z tym w wielu ośrodkach naukowych całego świata prowadzone są badania dotyczące tego obszaru, aby znaleźć sposób na odwrócenie tych mechanizmów. Do najczęstszych objawów udaru należą niedowład lub porażenie połowicze (tzw. paraliż), osłabienie lub zniesienie czucia po jednej stronie ciała, zaburzenia mowy nazywane afazją, o ile ognisko dotyczy półkuli dominującej (u osób praworęcznych półkula lewa), zaburzenia w polu widzenia, zaburzenia świadomości z zaburzeniami oddychania i krążenia krwi, zatrzymanie akcji serca. Niekiedy udar niedokrwienny może być poprzedzony przemijającymi objawami neurologicznymi w postaci niewielkiego niedowładu połowiczego, zaburzeń mowy lub ostrości wzroku, zawrotami głowy z nagłymi upadkami. Są to tzw. przemijające do 24 godzin napadowe zaburzenia krążenia mózgowego, określane jako TIA (transient ischaemic attack).