Udar mózguProfilaktyka i leczenie udaru mózgu

W Polsce rocznie doznaje udarów mózgu ok. 70 tysięcy osób, z czego ok. 30 tys. umiera. Niestety, większość osób, które przeżyły udar mózgu, pozostaje inwalidami. Wprawdzie dzięki intensywnej terapii i rehabilitacji, prowadzonych na oddziałach udarowych zgodnie ze standardami Narodowego Programu Profilaktyki i Leczenia Udarów Mózgu, u większości udaje się uzyskać samodzielność, co najmniej w zakresie podstawowych czynności życiowych, ale ok. 25% chorych wymaga przewlekłej opieki.
Jeszcze większym problemem jest ryzyko wystąpienia ponownego udaru mózgu u tych chorych. Udary nawrotowe są bardzo częstym następstwem przebytych udarów lub przemijającego niedokrwienia mózgu (objawów zaburzeń mózgowych trwających do 24 godzin). Zwykle mają one cięższy przebieg niż pierwsze - z jeszcze większą śmiertelnością i pozostałościami. Po udarze niedokrwiennym mózgu ryzyko nawrotu może sięgać 10 -12% w pierwszym roku i 5 - 8% w każdym następnym. Ryzyko powtórnego udaru w ciągu 5 lat występuje u ok. 40 - 50% chorych, a ponadto 15% z nich może dodatkowo doznać zawału mięśnia sercowego. Ryzyko powtórnego udaru jest zależne od wielu czynników, takich jak mechanizm pierwszego udaru, wiek, ciśnienie tętnicze, obecność migotania przedsionków lub zwężenia tętnicy szyjnej. Dlatego wszyscy pacjenci są poddawani na oddziałach udarowych szerokiej diagnostyce w celu jak najszybszego ustalenia etiologii oraz czynników ryzyka. W tym celu aktualnie zaleca się wykonanie u wszystkich chorych obok badań podstawowych (morfologia, badania biochemiczne, EKG) również tomografii głowy i USG tętnic szyjnych, a w razie konieczności angiografii naczyń mózgowych, badania echokardiograficznego (przezklatkowego lub przezprzełykowego), Holtera i pogłębionej diagnostyki układu krzepnięcia. Pozwala to na wczesne rozpoczęcie właściwego postępowania profilaktycznego - tzw. profilaktyki wtórnej, w odróżnieniu od profilaktyki pierwotnej dotyczącej osób z tzw. modyfikowalnymi czynnikami (z możliwością wpływu na nie przez pacjenta i lekarza) ryzyka udaru, ale bez objawów tej choroby.

Udar mózgu stanowi trzecią co do częstości przyczynę zgonów na świecie. Udar jest jednocześnie pierwszą przyczyną trwałego inwalidztwa, głównie u osób po 60. roku życia, co stwarza znaczne obciążenie finansowe i stanowi rosnący problem społeczny. Jest to choroba przede wszystkim ludzi w podeszłym wieku; jej częstość znacznie narasta powyżej 65 - 70 lat. Jak się przewiduje, problem wzrostu częstości udaru i jego skutków społecznych, biologicznych, kulturowych będzie narastał w czasie najbliższych 25 lat — z jednej strony ze względu na starzenie się ludności, z drugiej zaś — w wyniku narastania zagrożeń wystąpienia udaru, czyli tzw. czynników ryzyka. W Polsce od wielu lat obserwujemy wyższe, w porównaniu do krajów Europy Zachodniej, USA i Japonii, niekorzystne wskaźniki epidemiologiczne udaru mózgu. Zwłaszcza złe są wskaźniki tzw. wczesnej, to znaczy występującej w czasie jednego miesiąca od początku udaru, śmiertelności w udarze niedokrwiennym. Wśród ludności polskiej zaznaczone jest również - co istotne - współistnienie groźnych dla życia chorób u pacjentów z udarem mózgu. Wywiera to znaczny i niekorzystny wpływ na rokowanie. Czynnikami sprzyjającymi wystąpieniu udaru (czynnikami ryzyka udaru) mózgu są : wiek i płeć męska - są to tzw. niemodyfikowalne czynniki ryzyka, tzn. te, na które nie mamy wpływu. Występują jednakże czynniki ryzyka, na które możemy - przynajmniej powinniśmy próbować - wpływać, tak aby zmniejszyć możliwość wystąpienia choroby. Są to w pierwszej mierze nadciśnienie tętnicze, cukrzyca i takie choroby serca, jak : migotanie przedsionków, świeży zawał serca, kardiomiopatia przerostowa i zapalenie wsierdzia, a także takie stany chorobowe jak : otyłość, zapalenie naczyń i niektóre choroby krwi. Również palenie tytoniu i spożywanie dużych ilości alkoholu zwiększa ryzyko wystąpienia udaru mózgu.
W Polsce wspomniane czynniki ryzyka występują często w zwielokrotnieniu : znaczna jest częstość nałogowego palenia tytoniu i codziennego spożywania alkoholu, nadciśnienia tętniczego (często nieleczonego), otyłości, za którą w dużej mierze odpowiedzialne są złe nawyki żywieniowe. Wyraźnie wyższa niż w państwach Europy Zachodniej jest również częstość migotania przedsionków i takiego schorzenia mięśnia sercowego jak kardiomiopatia przerostowa. Cechą wyróżniającą wpływ czynników ryzyka udaru w Polsce jest mnogość ich występowania u jednego chorego. Powyższe zjawiska sprawiają, że pacjent w ostrym okresie udaru mózgu pozostaje w istotnie cięższym stanie zdrowia niż jego rówieśnik tej samej płci z Europy Zachodniej, Kanady, Australii czy USA. Dlatego tak ważne jest kontrolowanie tych czynników i zmniejszanie ich wpływu poprzez zarówno odpowiednie leczenie (np. nadciśnienia czy cukrzycy), jak i prowadzenie właściwego trybu życia, w którym musi znaleźć się czas na sport i przygotowywanie zdrowych posiłków, a nie powinno go być na palenie papierosów. W warunkach polskich chory z objawami udaru mózgu powinien być leczony w szpitalu. W postępowaniu lekarskim w udarze jednym z najbardziej istotnych czynników jest czas. Dlatego ważne jest, aby przy wystąpieniu pierwszych objawów udaru mózgu jak najszybciej zawiadomić lekarza i przewieźć chorego do szpitala, najlepiej na oddział neurologiczny. Objawy takie, jak : osłabienie siły kończyny (górnej lub dolnej), drętwienie kończyny, osłabienie wzroku (zwłaszcza w jednym oku), trudności w mówieniu lub rozumieniu mowy, nagłe pojawienie się zawrotów głowy i zaburzeń chodzenia powinny skłaniać do natychmiastowego wezwania lekarza pogotowia ratunkowego.
Po udarze mózgu, po wypisaniu ze szpitala, w warunkach domowych chory powinien być - w miarę istniejących potrzeb — rehabilitowany zarówno w zakresie zaburzeń siły kończyn i poruszania się, jak i trudności w mówieniu i rozumieniu mowy. Ważne jest także kontrolowanie — z pomocą lekarza — chorób i stanów chorobowych mogących spowodować nawrót udaru mózgu (nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroby krwi i serca) i zażywanie - do końca życia - leków zmniejszających agregację płytek krwi, a przez to usprawniających przepływ krwi w tętnicach, zwłaszcza małych, mózgu. W polskich warunkach najpowszechniejszym takim lekiem jest kwas salicylowy pod postacią takich preparatów jak aspiryna czy polopiryna.