Udar mózguProfilaktyka i leczenie udaru mózgu

W Polsce rocznie doznaje udarów mózgu ok. 70 tysięcy osób, z czego ok. 30 tys. umiera. Niestety, większość osób, które przeżyły udar mózgu, pozostaje inwalidami. Wprawdzie dzięki intensywnej terapii i rehabilitacji, prowadzonych na oddziałach udarowych zgodnie ze standardami Narodowego Programu Profilaktyki i Leczenia Udarów Mózgu, u większości udaje się uzyskać samodzielność, co najmniej w zakresie podstawowych czynności życiowych, ale ok. 25% chorych wymaga przewlekłej opieki.
Jeszcze większym problemem jest ryzyko wystąpienia ponownego udaru mózgu u tych chorych. Udary nawrotowe są bardzo częstym następstwem przebytych udarów lub przemijającego niedokrwienia mózgu (objawów zaburzeń mózgowych trwających do 24 godzin). Zwykle mają one cięższy przebieg niż pierwsze - z jeszcze większą śmiertelnością i pozostałościami. Po udarze niedokrwiennym mózgu ryzyko nawrotu może sięgać 10 -12% w pierwszym roku i 5 - 8% w każdym następnym. Ryzyko powtórnego udaru w ciągu 5 lat występuje u ok. 40 - 50% chorych, a ponadto 15% z nich może dodatkowo doznać zawału mięśnia sercowego. Ryzyko powtórnego udaru jest zależne od wielu czynników, takich jak mechanizm pierwszego udaru, wiek, ciśnienie tętnicze, obecność migotania przedsionków lub zwężenia tętnicy szyjnej. Dlatego wszyscy pacjenci są poddawani na oddziałach udarowych szerokiej diagnostyce w celu jak najszybszego ustalenia etiologii oraz czynników ryzyka. W tym celu aktualnie zaleca się wykonanie u wszystkich chorych obok badań podstawowych (morfologia, badania biochemiczne, EKG) również tomografii głowy i USG tętnic szyjnych, a w razie konieczności angiografii naczyń mózgowych, badania echokardiograficznego (przezklatkowego lub przezprzełykowego), Holtera i pogłębionej diagnostyki układu krzepnięcia. Pozwala to na wczesne rozpoczęcie właściwego postępowania profilaktycznego - tzw. profilaktyki wtórnej, w odróżnieniu od profilaktyki pierwotnej dotyczącej osób z tzw. modyfikowalnymi czynnikami (z możliwością wpływu na nie przez pacjenta i lekarza) ryzyka udaru, ale bez objawów tej choroby.

Udar krwotoczny mózgu charakteryzuje się szybkim narastaniem objawów oraz zaburzeń świadomości w wyniku pęknięcia uszkodzonego miażdżycą naczynia tętniczego mózgu. Gwałtowność narastania objawów prowadzi u ok. 60% chorych do śmierci. Objawy kliniczne zależą od obszaru krwotocznego uszkodzenia, są podobne do objawów udaru niedokrwiennego, ale stan ogólny chorego od początku jest ciężki. Udar krwotoczny w odróżnieniu od udaru niedokrwiennego pojawia się najczęściej w ciągu dnia. Innym rodzajem udaru jest krwotok podpajęczynówkowy w przebiegu najczęściej zaburzeń rozwojowych naczyń mózgowych, tzw. malformacji naczyniowych (tętniaki i naczyniaki). Objawy krwotoku rozpoczynają się gwałtownie, najczęściej nagłym, niezwykłym bólem głowy z krótkotrwałą utratą przytomności. Objawom ogólnym towarzyszą objawy oponowe oraz niewielkie objawy ogniskowe uszkodzenia mózgu. Śmiertelność w krwotoku podpajęczynówkowym jest wśród wszystkich udarów najwyższa. Najczęstszą przyczyną śmierci jest ponowny krwotok. Leczenie jest operacyjne i powinno być podjęte w ciągu 72 godzin. Najważniejszym czynnikiem uszkadzającym śródbłonek naczyń, czyli rozpoczynającym proces miażdżycowy, jest przede wszystkim nadciśnienie tętnicze krwi. U chorych z nadciśnieniem ryzyko wystąpienia udaru mózgu wzrasta kilkakrotnie. Wśród innych czynników należy wymienić wysokie wartości cholesterolu, cukrzycę, nikotynizm i inne. Skutki udaru u około 30% chorych są nieodwracalne, a koszty społeczne choroby sięgają w wysoko rozwiniętych krajach miliardów dolarów. Patomechanizm udaru, zwłaszcza niedokrwiennego, jest podobny do zawału mięśnia sercowego. Natomiast niewielka świadomość społeczna na temat objawów udaru, zagrożenia życia chorego, sposobów zapobiegania, powoduje, że chorzy trafiają do szpitala po kilkunastu godzinach lub dniach od wystąpienia objawów choroby. Zmniejsza to szansę na przeżycie lub uniknięcie ciężkiego inwalidztwa. Wysoka zachorowalność oraz śmiertelność udaru powoduje, że ta choroba stała się wyzwaniem dla medycyny XXI wieku.

Udar niedokrwienny (tzw. zawał mózgu) spowodowany jest przez nagłe upośledzenie przepływu krwi przez naczynia mózgowe doprowadzające krew do mózgu, najczęściej wskutek zakrzepu w obrębie zwężonego przez miażdżycę naczynia lub zatoru pochodzenia sercowego (np. w przebiegu migotania przedsionków). Prowadzi to w ciągu kilku minut do nieodwracalnej śmierci neuronów w obszarze upośledzonego krążenia mózgowego, a wokół ogniska martwicy - do tzw. strefy umiarkowanego niedokrwienia. Poznanie zmian patologicznych zachodzących w tej strefie stwarza szansę na zahamowanie niekorzystnych zjawisk biochemicznych i zmniejszenie następstw udaru. W związku z tym w wielu ośrodkach naukowych całego świata prowadzone są badania dotyczące tego obszaru, aby znaleźć sposób na odwrócenie tych mechanizmów. Do najczęstszych objawów udaru należą niedowład lub porażenie połowicze (tzw. paraliż), osłabienie lub zniesienie czucia po jednej stronie ciała, zaburzenia mowy nazywane afazją, o ile ognisko dotyczy półkuli dominującej (u osób praworęcznych półkula lewa), zaburzenia w polu widzenia, zaburzenia świadomości z zaburzeniami oddychania i krążenia krwi, zatrzymanie akcji serca. Niekiedy udar niedokrwienny może być poprzedzony przemijającymi objawami neurologicznymi w postaci niewielkiego niedowładu połowiczego, zaburzeń mowy lub ostrości wzroku, zawrotami głowy z nagłymi upadkami. Są to tzw. przemijające do 24 godzin napadowe zaburzenia krążenia mózgowego, określane jako TIA (transient ischaemic attack).